سير تحول گل لوتوس در طراحي گرافيک/ از هخامنشي تا دوره اسلامي
يکي از راههاي پي بردن به تاريخ هنر و معماري توجه و بررسي نقش گياهان مقدس است که در هر دوره و زمان مورد توجه هنرمندان بوده است. وجود اين گياهان به عنوان يک عنصر اصلي تزئيني در معماري و هنر دوران مختلف زندگي بشر از باستان تا قرن حاضر سئوالات بسياري را در ذهن هر انساني به وجود مي آورد که چرا اين گياهان اين چنين مورد توجه قرار گرفته اند، مبدا" و منشاء آنها از کجا بوده و فلسفه ي وجودي آن چه بوده است.
در ميان اين نمادهاي گل مانند، نشانه اي وجود دارد که به طور پيوسته در کل هنر واسطوره شناسي مشرق زمين تکرار شده است، اين گل ،( نيلوفر آبي، لوتوس يا سوسن شرقي) مي باشد و در اغلب کشورهاي آسيايي به عنوان سمبل و نماد همگاني مطرح گرديده است.
لوتوس که در ضمير ناخودآگاه انسان ريشه اي عميق دارد و در درون خود دنياي خدايان و انسانها را احاطه کرده با منشاء زندگي و تخيل آدمي جوش خورده است، بدين معني که مبين رشته هاي جادويي و روحاني مي باشد که نخستين آدميان را به جهان مي پيوندد. نخستين تصاويري که بشر از اين گياه خلق کرده بيانگر حس انتزاع گرايي اوست.
از آنجائيکه اين رمز ريشه در باورهاي ديني- مذهبي و اسطوره اي دارد با گذشت زمان ، تغيير آداب ، عقايد و شرايط اجتماعي نه تنها حضورش کم رنگ نگرديده بلکه مستحکم تر به جلوه گري خود ادامه داده و قدرت، صلابت و پايداريش را تثبيت کرده است.
( از اين رو در اين مقاله سعي گرديده با بيان مفاهيم عالي و روحاني لوتوس، به صورت زنجيري، سير تحول و تکامل آن در هنر معماري ايران در دوره هاي مختلف بررسي گردد)
در افسانه ها و باورهاي مردمان کهن چنين آمده است که در ابتداي خلقت، زماني که خالق تنها در ميان آبهاي نخستين قرار داشت، همانطوريکه متعجب بود که خلقت را از کجا شروع کند، برگ لوتوسي را مشاهده نمود که تنها موجود بود، مقداري از گلي که لوتوس در آن رشد مي کرد در دست گرفت و بر روي برگ لوتوس قرارداد و سطح زمين بوجود آمد. به اين ترتيب نيلوفر سمبل جهان گرديد و لايه هاي متعدد گلبرگهاي آن نمايانکر ادوار مختلف جهان، مقاطع و مراتب گوناگون هستي. درباور آنها هشت گلبرگ نيلوفر نشانه ي هشت جهت وجود است که پس از خلقت از قعر آبهاي اوليه ظهور کردند اين هشت جهت عبارتند از (راست-چپ، جلو-عقب، بالا-پائين، بيرون- درون)
ظهور نيلوفر از آبهاي اوليه که عاري از هر گونه آلودگي بوده، نشانه خلوص، پاکي و نيروي بالقوه است که از درون آن نيروي مقدس حيات، دانش و معرفت ظهور مي کند.
اين گل بيانگر نمادهاي مختلف مي باشد که مشترک با عقايد ساير ملل نيز هست بعنوان مثال سمبل باروري- کاميابي-قدرت حاصلخيزي زمين- حمايت از هر موجود زنده- صلح جهاني- زيبائي، تندرستي، مظهر عشق، رياضت و عبادت مي باشد. لوتوس مظهر روشنايي نيز هست در نتيجه حاصل قدرتهاي خلاق آتش، خورشيد قمر است و به عنوان محصول خورشيد و آبها شناخته شده است. در اساطير ايران اين گل سمبل ايزد بانوي ناهيد است که جاي مهمي در آئين هاي ايران باستان به خود اختصاص مي دهد وي ايزد بانوي آب مي باشد که در نقوش برجسته به صورت زني جوان حجاري شده است نام اين خدا نخستين بار به صورت آناهيتا در کتيبه هاي هخامنشي ديده شده است بنابراين گل نيلوفر آبي را گل آناهيتا به شمار آورده اند.
نيلوفر با آئين مهري نيز پيوستگي نزديک مي يابد. در صحنه زايش مهر، او از درون غنچه نيلوفر متولد گرديده است بنابراين بر خلاف اينکه ريشه لوتوس را در آئين بودا پنداشته اند به آئين مهر يا ميتراسيم که قدمتي بس طولاني تراز آئين بودا دارد مربوط مي گردد.
در دين زردتشت اين گل سمبل اهورا مزداست. سمبل انساني اهورمزدا نيم تنه مردي است که شاخه اي از گل لوتوس را در ميان انگشتان خود گرفته است. زرتشتيان بر اين باورند که نيلوفر آبي جايگاه نگهداري تخمه يا فر زرتشت بوده که در آب نگهداري مي شده است.
از آنجائيکه اين گل مظهر سه خدايي دين هخامنشيان يعني ميترا يا مهر، آناهيتا و اهورامزدا است، بارزترين و زيباترين نقوش آن در تخت جمشيد به تصوير کشيده شده است.
تزئينات لوتوس در اين دوره به دو صورت به چشم مي خورد دسته اول به صورت مکمل اصلي بر روي ساير نقوش معماري نظير جنگ افزارها، پوشاک و دردست بزرگان و صاحب منصبان به چشم مي آيد.
دسته دوم به صورت منفرد در جاي جاي آثار معماري هخامنشيان و يا در ترکيب با گياهان ديگر ديده مي شود.
زيبا ترين نقش نيلوفر را در هنر معماري ايران، در سر ستون پاسارگاد و تخت جمشيد مي توان ديد که از جهت عظمت زيبائي و استحکام هنري بر جسته ترين پديده معماري ايران محسوب مي گردد.
در تخت جمشيد 25 طرح مختلف از لوتوس بسته به کاربردش به تصوير کشيده شده است که به آنها اشاره مي گردد
8 طرح لوتوس در ستونها بکاررفته است 5 طرح از آن در پايه ستونها و سه طرح در قسمت زير سر ستونها (تصاوير) ...
چهار گونه از آن در دستان بزرگان و افسران ارتش قرار دارد که فرم آن بيانگر مقام و رتبه آنهاست. تصاوير ...
3 طرح 16،12و8 پر لوتوس ديده مي شود که رابطه مستقيم با علم نجوم دارد ،طرح 16 پر آن نشان دوازده ماه سال بعلاوه 4 سال کبيسه است، دوازده پر آن نشان دوازده ماه سال است و 8 پر آن نشان خورشيد.
همچنين اين سه طرح بيانگر حضور سه خدا يعني ميترا، آناهيتا و اهورامزدا نيز مي باشد.
يک نقش بارور و غنچه دار از اين گل وجود دارد که نشان قدرت، پويايي، برکت و صلح است اين گل نشانه خاص پادشاه بوده و در دستان داريوش شاه و خشايارشاه ديده مي شود. تصوير...
طرح ديگري از لوتوس به صورت فرم گلداني است در پايه تخت روان داريوش تصوير...
نمونه ديگر نقشي است از ترکيب لوتوس و درخت نخل که بر ديواره هاي تخت جمشيد ديده مي شود و برخي آن را گل آفتابگردان هم مي نامند...
و نهايتا" نقشي از لوتوس وجود دارد که بر روي دشنه داريوش شاه مشاهده مي شود، ظرافت و زيبائي اين طرح به حدي چشم نواز است که مي توان روح هنر معماري را در آن مشاهده کرد. تصوير...
پس از هخامنشيان در زمان سلوکيان و اشکانيان : تزئينات معماري تحت تاثير هنر معماري يونان قرار گرفت با اين وجود لوتوس باز هم به جلوه گري خود ادامه داد و تحت نفوذ هنر يونان دچار تحولاتي در شکل و فرم خود گرديد. کار مهم هنر اشکانيان در زمينه معماري دستيابي به گنبد روي گوشواره و تکوين ايوان طاق دار است که خود بر گرفته از فرم طاق دار نيلوفر آبي است. تصوير ما در دوره حکومت ساسانيان يکبار ديگر روح هنر هخامنشيان بازتاب مي يابد در اين عصر دامنه تزئينات توسعه بيشتري مي يابد و آراسته تر مي گردد، اجزاي تزئيني گل لوتوس بيشتر گرديده و فرم مارپيچي و پيچيده بودن گل مشهود مي گردد نقش هاي ديگري که در اين دوره ديده مي شود نقش هاي ترکيبي از چند نوع گياه شامل نيلوفر آبي به همراه هلال هايي است که در آنها گل ستاره ايي و نيم برگ نخل بکاررفته است. تصاوير زير خود بيانگر تحولات لوتوس در اين دوره مي باشد.
در دوره اسلامي از آنجائيکه پيکره سازي در معماري به دلايل عقايد مذهبي ممنوع گرديد، هنر معماري شکل و فرم هندسي به خود گرفت و خطوط هندسي به ايفاي نقش پرداختند به همين دليل شکل و فرم اين گل براي هماهنگي با اين سبک جديد کاملا" متحول شد و قابليتهاي فرمي جديدي را به خود گرفت اما اساس و پايه آن به همان نقوش هخامنشيان بر مي گردد. به عنوان مثال قرنيس هاي بکار رفته در معماري اسلامي بر گرفته از فرم گلداني نيلوفر دوره هخامنشيان است.
در اين دوره طرح لوتوس از حالت ساده بيرون آمد و فرم تزئيني و استيليزه تري به خود گرفت، خطوط منحني و مارپيچ بيشتر گشت. برگهاي اين گل در کنار خود گل به ايفاي نقش پرداخت و بياني گرديد از فرم گنبد، طاق و ايوان.
يکي از زيباترين تصاوير از گل و برگ لوتوس در اوايل دوره اسلامي تلفيق اين گل با خطوط کوفي است که کتيبه هاي بسيار زيبايي را در معماري اسلامي نقش آفريني کردند.
اما بيشترين تحول لوتوس در دوره صفويه شکل مي گيرد. در اين عهد يکبار ديگر نقش قدرتي لوتوس در حيطه پادشاهي احيا مي گردد و پايه و اساسي مي گردد براي نقش بندي گل شاه عباسي که خود نشان مخصوص شاه عباس بوده است و جايگاهش در تاج پادشاهي واقع مي گردد و تصوير ... در دوران زنديه و قاجاريه تحول چنداني در اين گل بوجود نيامد اما نمود بارز در هنر هاي ديگر نظير قاليبافي فلز کاري و ... پيدا کرد. تصاوير متحول شده اين دوران، انسانهاي اين عصر را بارموز جاوداني خود به دروازه هاي پر رمز وراز گذشته هاي دور مي برند. به افسانه هاي جادويي پيشينيان که آدمي را مبهوت مي کند. در آخر چنين مي توان نتيجه گيري کرد که نقش لوتوس
1- همانند ساير هنرهاي کاربردي و تجسمي داراي يک روند تحول و سير تکاملي در طول دوره هاي مختلف باستان به خصوص در دوره اسلامي بوده است.
2- اين نقش تحت تاثير اشکال و تزئينات معماري قرارگرفته و معماري نيز متقابلا" تحت تاثير اين طرح بوده است.
3- سير تحول نقش اين گل ، تحول آن را از يک هنر آئيني به يک هنر کاربردي نشان مي دهد.

نوشته: فرانک باديه پيما جهرمي